İnsanın kadim bir dostunun ardından yazması ne kadar zor. Şehmus’u neredeyse yarım yüzyıl önce, 1977’de tanıdım. Demek ki tam 48 yıl olmuş. O tarihlerde Mülkiye’de Sosyal Siyaset ve İş Hukuku Kürsüsü’nde profesör olarak Cahit Talas ve Sait Dilik, doçent olarak Alpaslan Işıklı, doktor asistan olarak Pars Esin bulunuyordu. 1977 yılı sonunda açılan asistanlık sınavı sonucunda, 1978 yılı başlarında ben ve Tülin Öngen kürsüye katıldık. Aynı yıl içinde daha sonraki aylarda açılan yeni bir sınav sonrasında ise Şehmus Güzel 25 Temmuz’da göreve başladı. Şehmus, 1969 yılında Siyasal Bilgiler Fakültesi’ni bitirdikten sonra Millî Eğitim Bakanlığı bursuyla Fransa’da doktora yapmış ve yurda dönüşünde mecburî hizmeti karşılığında, Bakanlığa bağlı Ankara Meslek Yüksek Okulu’nda Hukuk Bilgisi öğretmeni olarak çalışmaya başlamıştı. 1979’da Melda Sur’un da göreve başlamasıyla kürsü nüfusumuz iki katına çıkmış oldu. Şehmus’un göreve başlamasıyla ilgili iki belgeyi yazımın EK’inde paylaşıyorum. Göreve başlamasından yaklaşık 4,5 yıl sonra, 6 Kasım 1982 tarihi itibariyle Şehmus’un görevine son verildi. Dönem 12 Eylül sonrasıydı ve yeni rejim birçok alana olduğu gibi, üniversitelere de yönelik düzenleme ve uygulamalar yapmaya başlamıştı. Siyasal Bilgiler Fakültesi de bu uygulamaların ana hedeflerinden biriydi. 1983 yılı başlarında 1402 sayılı yasa uyarınca çok sayıda hocamızın görevine son verildi, bazı hocalarımız da bunu takiben kendileri ayrıldılar. Ancak kıdemli hocalarımıza yönelik bu uygulamanın öncesinde de 1982 yılı sonlarında Fakülte’deki bazı asistan arkadaşlarımızın görevlerine, Rektörlük tarafından görev sürelerinin yenilenmemesi yoluyla son verildi. Şehmus da bu asistanlardan biriydi. Yani ölümünden sonra bazı haber ve yorumlarda belirtildiği gibi, Şehmus 1402 sayılı yasa uyarınca değil, Ankara Üniversitesi Rektörlüğü’nün görev süresini yenilememesi yoluyla üniversiteden uzaklaştırıldı. Şehmus’un görevden uzaklaştırılması ile ilgili belgeyi de yazımın EK’inde paylaşıyorum.

Fakülte’de birlikte olduğumuz 4,5 yıl boyunca, Şehmus’la sadece aynı bölümde olmaktan kaynaklanmayan yakın bir dostluğumuz oldu. Şehmus çalışkan, dürüst, temiz bir insandı. Kendisiyle, insanlarla ve dünyayla barışıktı. Kimse hakkında kötü düşünmeyen, kimsenin kötülüğünü istemeyen, iyi niyetli bir insandı. Düşüncelerini dobra dobra ifade ederdi, hani derler ya, harbî bir arkadaştı. Aynı ortamda bulunma süremiz sınırlı olsa da güzel bir dostluğumuz oldu, ilişkimizde hiçbir olumsuzluk yaşamadık. Annesini ve iki kardeşini de tanırdım.

Görevine son verildiğinde Şehmus bir bursla Fransa’daydı, sonrasında Türkiye’ye dönmedi ve ölümüne kadar yaşamını Paris’te sürdürdü. Kendisiyle zaman zaman internet üzerinden mesajlaştık. İstediği birkaç kitabımı gönderdim posta yoluyla. O da zaman zaman bazı kitaplarını gönderdi pdf formatında. Karşı karşıya gelme ve görüşme olanağını bir defa bulabildik. 24 Ekim 2014 günü Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde yapmakta olduğumuz 7. Mülkiye Genç Sosyal Politikacılar Kongresi’nde bizi ziyaret etti. O günden birkaç ortak fotoğrafımız var. 4 Aralık 2025’te ise Şehmus’un kaybını büyük üzüntüyle öğrendim, geriye zamanın sınavından geçmiş bir dostluğun anıları kaldı. Bir de kitapları ve koleksiyonum için 45 yıl önce Paris’ten getirdiği caz plâkları…

Şehmus’un çalışkan olduğunu söylemiştim, yarım yüzyıla yaklaşan akademik yaşamımda bu kadar çalışkan bir insan görmedim dersem, mübalağa etmiş sayılmam. Dönem henüz bilgisayar kullanımının olmadığı bir dönemdi, çoğumuz çalışmalarımızın yazımında daktilo kullanırdık. Şehmus ise daktilo da kullanmaz, tüm yazılarını elle ve kurşun kalemle yazardı. 1980 senesinde Grev - Grevin Yapısal ve İşlevsel Açıdan İncelenmesine Katkı başlıklı kitabı yayınlandı. Grev, o dönemlerde endüstri ilişkilerinin ve alana ilişkin literatürün temel konularından biriydi ve yaşama sosyal açıdan bakan birçoğumuz konuya ilgi duyardık. Daha sonra ben de doktora tezimi grev nedenselliği konusunda yazacak ve Grev - Kuramlar ve Uluslararası Farklılıklar başlıklı çalışmam 1987’de kitap olarak yayımlanacaktı. Şehmus’un önemli ve alana büyük katkı olarak kabul ettiğimiz çalışması ise 1982’de doçentlik tezi olarak hazırladığı, iki ciltlik ve yaklaşık 1.000 sayfalık Türkiye’de İşçi Örgütlenmesi (1940-1950)’dir. Daha sonra kitap olarak da basılan bu çalışma (En son baskı: İşçiler Örgütleniyor (1939-1950), TÜSTAV Yayını, 2016) kaynak, yaklaşım ve metot itibariyle zaman içerisinde aşılmış olsa da Türkiye’de emek tarihi yazımının öncülerindendir ve bu alanda önemli bir dönüm noktasıdır. Alana büyük katkısı olan bu çalışma, kendisinden sonra geçecekler için bir yol açmış, altyapı hazırlamıştır. Türkiye emek tarihi çalışan ve bu yoldan geçen hepimizin Şehmus’a manevî borcu vardır. Türkiye’de işçi hareketleri konusundaki bilgi birikiminin sınırlı olduğu, arşiv belgelerinin mevcut olmadığı bir dönemde, olağanüstü zengin bir gazete taramasıyla ortaya çıkan bu eser, alınteri-göznuru büyük bir emek ürünüdür. 1.000 sayfalık bu çalışmanın cümle cümle, harf harf elle yazılmış olması ise bizatihi takdire şayandır. Belirli bir noktadan sonra bu çalışmanın ortaya çıkmasına naçizane katkıda bulunmuş olmak benim için mutluluk kaynağıdır. Şehmus’un bana verdiği elyazması sayfaları aynı gün içinde okuyup, düzelterek kendisine geri vermem ve onun da aynı gün içinde düzeltmeleri yapması süreci sanıyorum birkaç ay sürmüştü. Şehmus’un çalışkanlığı ve üretkenliği, daha sonra hayatının sonuna kadar yaşadığı Paris’te de sürdü. İlgi alanları genişleyen Şehmus, emekle-işçi hareketleriyle sınırlı kalmayan, Türkiye ve dünya düzleminde sosyal yaşamın değişik boyutlarına, kültüre, sanata, felsefeye uzanan çok sayıda yazı ve kitap yayımladı. Böylesi bir insanın yaşamının büyük bölümünü başka bir ülkede geçirmek durumunda kalması ne kadar üzücü olsa da yaşamını bu düzeyde bir üretkenlikle geçirmiş olması da o kadar anlamlı, güzel ve teselli edicidir. Şehmus’un kaybı, hem insanî hem de akademik-kültürel açıdan büyüktür. Kadim arkadaşımı sevgiyle ve dostlukla anıyorum. Huzur içinde uyu aziz dostum…

EK

1. Mehmet Şehmus Güzel

2. Asistanlık Sınav Sonucu ve Atamaya İlişkin Yazılar

3. 9 Kasım 1982 tarihli İhraç Yazısı