Fayda-maliyet Analizi (FMA), günlük hayatımızda açık veya örtük olarak kullandığımız bir karar mekanizmasıdır. İktisadi etkinliklerimizde bir satın almadan veya yatırım kararından önce sürekli olarak bu değerlendirmeyi yaparız. Bu karar alma yöntemini sadece bireyler için değil firmalar, hatta devletler de kullanır. Özellikle devletler için, harcanacak kaynakların sahibinin vatandaşlar olması, büyüklüğü, harcamaların sadece bugünkü nesilleri değil gelecek nesilleri de ilgilendirmesi nedeniyle fayda-maliyet analizi daha da öne çıkmaktadır. Dolayısıyla da bu karar alma yöntemi kamuoyunun olurunun alınmasında elzem bir rol oynamaktadır.

FMA, bir kararın uygulanabilirliğini belirlemek için öngörülen doğrudan ve dolaylı maliyetleri ve faydaları karşılaştırma sürecidir. Analiz, kamunun, işletmelerin, hatta bireylerin, bir eylemden beklenen potansiyel faydaları topladıktan sonra bunlarla ilişkili maliyetleri çıkararak bu toplamları karşılaştırmasını gerektiriyor.  Faydaların toplamı maliyetlerden daha ağır basıyorsa, karar devlet, işletme veya birey için olumlu yönde olacaktır, bir başka deyişle girişilen iktisadi etkinlik sonucunda elde edilecek meblağın (faydanın) net bugünkü değerinin pozitif olması gerekmektedir.

FMA içine fırsat maliyetlerini de dahil etmek gerekmektedir. Fırsat maliyeti, kamunun veya firmanın bir yatırımı veya bir harcamayı tercih etmekle vazgeçtiği en iyi diğer potansiyel faydaları temsil eder. FMA, seçilmeyen bir sonraki en iyi seçeneğin değerini hesaba katar. Dolayısıyla bir yatırım kararı nedeniyle, örneğin eğitimden vazgeçilmişse, eğitimin vazgeçilen faydaları da maliyete dahil edilmelidir. Maliyetlerin "Kervan yolda dizilir” mantığıyla değil baştan itibaren detaylı bir şekilde belirlenmesi analizin olmazsa olmaz koşuludur.

Proje için hazırlanan fizibilite raporu, öncelikle karar verilen proje için dosya tamamlamanın gereği olarak değil tam aksine rasyonel, gerçekçi ve kapsayıcı bir şekilde hazırlanmalıdır. Bu çerçevede FMA sürecinin bileşenleri genel olarak aşağıdaki gibidir:

1.      Maliyetlerin Tespit Edilmesi: Maliyetler finansal olabileceği gibi sosyal, çevresel de olabilir. Değerlendirilmesi gereken maliyetler şu şekilde sıralanabilir:

a.       Doğrudan Maliyetler: Proje tarafından yaratılan giderler; örneğin işçilik, envanter, hammadde, üretim ve finansman giderleri

b.      Dolaylı Maliyetler: Projeyle ilişkili veya kısmen ilişkili giderler; örneğin elektrik, yönetim ve kontrol süreçlerinden gelen genel giderler, kira ve kamu hizmetleri, gıda güvenliğine yönelik maliyetler

c.       Somut Olmayan Maliyetler: Müşteriler, çalışanlar veya teslimat süreleri üzerindeki etki gibi, projenin yapımı sırasında o bölgede yaşayanlara yüklenen ulaşım, temizlik giderleri gibi doğrudan ölçülemeyen etkiler

d.      Çevresel Maliyetler: Gerçekleştirilecek olan projenin bölgedeki su kaynakları ve iklim üzerindeki etkileri, doğal yapı ve insanlar üzerindeki kirlilik, gürültü, hava akımları, depreme karşı savunma süreçlerindeki etkileri

e.       Ekonominin ve Doğal Kaynakların Sürdürülebilirliğine yönelik (gelecek nesillere yüklenilecek yükler) etkiler

f.        Fırsat Maliyetleri: Bu proje yerine başka bir proje (örneğin eğitim, depreme hazırlık) yapılsaydı elde edilebilecek olan potansiyel faydalar

g.      Potansiyel Risklerin Maliyeti: Projenin gerçekleştirilme sürecinde ve sonrasında ortaya çıkabilecek risklerin (örneğin döviz kuru riski) ve varsa engellenen rekabetin getireceği maliyetler

h.      Politik ve Düzenleyici Risklerin Maliyeti: Yatırım sürecinde ve sonrasında politikalarda ve düzenlemelerde meydana gelebilecek değişikliklerden doğabilecek olan risklerin maliyetleri.

2.      Faydaların Tespit Edilmesi: Maliyetlerde olduğu gibi, projenin faydaları da çeşitli olabilir. Bunların kimisi doğrudan kimisi de dolaylı olacaktır:

a.       Verimlilik ve üretim artışları: Üretimin artması veya yeni ürünlerin satış ve verimlilik artışları yaratması,

b.      Pazarın genişletilmesi ve ulaşım kolaylıklarının sağlayacağı getiriler,

c.       Geliştirilmiş çalışan güvenliği ve morali

d.      Artan istihdam ve bilgi ve tecrübe birikimi ve teknolojik gelişmelerin getireceği faydalar

e.       Daha fazla müşteri ve çalışan memnuniyeti

f.        Yerel ve uluslararası piyasalarda gelişen rekabet avantajının sağlayacağı faydalar.

Büyük projelerin fayda-maliyet analizinin gerçekçi değerlendirmelerle yapılması, harcamalarının şeffaf bir şekilde denetlenmesi ve hesaplarının yayınlanması projelerin uygulanabilirliği açısından hayati önemdedir.

Bir başka nokta ise projelerin maliyetinin vatandaşlar tarafından ödeneceğinden hareketle kamuoyunun onayının alınması ihtiyacıdır. Örneğin California Hızlı Tren Projesi 2008 yılında yapılan oylama ile hayata geçirilmeye başlanmış. Oylamaya katılanların  %53’ü projeye "Evet” demiş. Böylece, projenin toplam maliyeti, finansmanı, güzergahı ve harcamalarının bağımsız denetimden geçirilerek kamuoyuyla paylaşılması California seçmenleri tarafından kabul edilmiş.[1]

Mega proje tabir edilen ve çok yönlü sonuçları olacağı öngörülen Kanal İstanbul Projesi’nin de bu kapsamda hazırlanması ve değerlendirilmesinin gerekli olduğu düşünülmektedir.

[*] İktisat ve Maliye, 1983.

[1] Projeye ilişkin rapor için bakınız Thomas Richards ve diğerleri (2023) 2023 Project Update Report, https://hsr.ca.gov/wp-content/uploads/2023/03/2023-Project-Update-Report-FINAL-022823.pdf, [Erişim Tarihi, Mayıs 2025]. Projeye ilişkin ayrıntılar için bakınız California High-Speed Rail Authority (2025) High-Speed Rail Fast Facts, https://hsr.ca.gov/, [Erişim Tarihi, Mayıs 2025].