Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM), öncellerinin deneyimi üzerine kurulmuş sürekli bir uluslararası mahkemedir. Mahkeme, 1998 yılında Roma’da düzenlenen konferans sonunda 17 Temmuz 1998’de imzaya açılan Roma Tüzüğü’nün 11 Temmuz 2002’de yürürlüğe girmesi ile kurulmuştur. Roma Tüzüğü’ne günümüzde 124 devlet taraftır. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin (BMGK) sürekli üyeleri ABD, Rusya Federasyonu ve Çin Halk Cumhuriyeti Tüzüğe taraf değildir. Türkiye Tüzüğün hazırlık çalışmalarına katılmasına ve iç hukukta mevzuatı uyumlaştırma çalışmalarına başlamış olmasına karşın henüz taraf olmamıştır.[1] Mahkemenin kuruluş amacı, uluslararası toplumu[2] ilgilendiren ağır suçların soruşturulması ve sorumlularının cezalandırılması yoluyla cezasızlığı engellemek ve böylelikle gelecekte bu suçların işlenmemesi için bir caydırıcılık mekanizması oluşturmaktır. UCM’de devletler değil suçu işleyen gerçek kişiler yargılanır ve bu kişiler devlet başkanı olsalar dahi dokunulmazlıklarından faydalanamazlar. Bu suçların engellenmesi ve cezalandırılması esas olarak ulusal yargıların görevidir. UCM ulusal yargıların işlevsiz ya da yetersiz oldukları durumlarda tamamlayıcı olarak devreye girer. UCM, taraf devletlerce 9 yıl için seçilen 18 yargıçtan ve bir savcıdan oluşur. UCM’nin merkezi ve yazı işleri Lahey’dedir.

Konu bakımından UCM’nin yargı yetkisine giren suçlar soykırım suçu, insanlığa karşı suçlar, savaş suçları ve saldırı suçudur. UCM yer ve kişi bakımından taraf devletlerin topraklarında veya uyruklarınca işlenen suçlarla ilgili yargı yetkisine sahiptir. Öte yandan, söz konusu suç Roma Tüzüğü’ne taraf olmayan bir devlet uyruğu tarafından işlenmiş ya da topraklarında işlenmiş ise bu devlet suç konusu olayla ilgili UCM’nin yargı yetkisini ad hoc olarak tanıyabilir. Son olarak, UCM zaman bakımından Roma Tüzüğü’nün yürürlüğe girdiği 11 Temmuz 2002’den sonra işlenmiş suçları soruşturabilmektedir.

Roma Tüzüğü’ne taraf devletlerin mahkemenin çalışmalarına her türlü kolaylığı ve katkıyı sağlama, özellikle hakkında yakalama kararı olan kişileri diplomatik dokunulmazlıkları olsa dahi tutuklayıp mahkemeye iade etme yükümlülükleri vardır.

UCM’nin yargı yetkisine giren suçlarla ilgili, bir taraf devletin başvurusu, UCM savcısının başvurusu veya BMGK’nin sevki ile soruşturma başlatılabilmektedir. BMGK tarafından UCM’ye sevk edilen olaylarda kişi ve yer bakımından yargı yetkisi ölçütü aranmamaktadır ve Roma Tüzüğü’ne taraf olmayan bir devlet topraklarında işlenen ya da bu devletlerin uyruklarının işlediği suçların da soruşturulması olanaklı olmaktadır. BMGK bu yetkisini bugüne dek Sudan (2005) ve Libya (2011) için kullanmıştır.

BMGK’nin üç sürekli üyesinin ve birçok önemli devletin Roma Tüzüğü’ne taraf olmaması, BMGK’nin sürekli üyelerinin kendilerini veya yakın müttefiklerini ilgilendiren durumların UCM’ye sevk edilmesini veto etmeleri ve bugüne kadar sadece Afrika ülkelerindeki olayların sorumlularına karşı dava açılmış olması nedeniyle mahkeme politikleşme ve işlevsizlik eleştirileri ile karşılaşmıştır. Öte yandan, UCM’nin Roma Tüzüğü’ne taraf olmayan ve BMGK tarafından da sevk edilmemiş olaylar için İsrail, Myanmar, Rusya Federasyonu’na karşı soruşturmalar başlatmış olması, hatta yakalama emirleri çıkarmış olması önemli gelişmelerdir.

[¨] Uluslararası İlişkiler, 1994.

[1] 2004 yılında yapılan değişiklikle Anayasa’ya vatandaşın sınır dışı edilme yasağına ilişkin 38. maddeye "Uluslararası Ceza Divanına taraf olmanın gerektirdiği yükümlülükler hariç olmak üzere” ibaresi eklenmiştir, 26/9/2004 Tarihli 5237 sayılı yeni Türk Ceza Kanunu’na Soykırım ve İnsanlığa Karşı Suçlar dahil edilmiştir.

[2] Uluslararası toplum terimi geleneksel anlamda devletler arası ilişkileri ifade etse de özellikle uluslararası insancıl hukuk ve insan hakları alanındaki gelişme ve girişimler çerçevesinde özneleri devletler, uluslararası örgütler, uluslararası sivil toplum ve hükümet-dışı örgütler, hatta bireyler olan ilişkiler bütününü anlatmaktadır.